Η δεκαετία μετά τη δεκαετία του εγκεφάλου

Έχουν περάσει σχεδόν 20 χρόνια από τότε που ξεκίνησε η «Δεκαετία του Εγκεφάλου», ένα μεγαλεπίβολο σχέδιο χρηματοδότησης νευροεπιστημονικών ερευνών υπό την αιγίδα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης των ΗΠΑ. Αυτά μεταξύ του 1990 και του 2000.

Η δεκαετία που μας πέρασε επέκτεινε τις γνώσεις που αποκτήθηκαν τον περασμένο αιώνα σε νέα επίπεδα, κυρίως δίνοντας τις βάσεις για νέες εφαρμογές, τόσο διαγνωστικές όσο και θεραπευτικές, καθώς και για παράπλευρα πορίσματα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε άλλους κλάδους των Επιστημών και της Μηχανικής.

Και σήμερα;

Neuroscience is at a historic turning point. Today, a full decade after the “Decade of the Brain,” a continuous stream of advances is shattering long-held notions about how the human brain works and what happens when it doesn’t. These advances are also reshaping the landscapes of other fields, from psychology to economics, education and the law.

Ίσως η μεγαλύτερη έκπληξη απ'τις έρευνες του άμεσου παρελθόντος και της δεκαετίας του εγκεφάλου είναι η εκπληκτική πλαστικότητα του εγκεφάλου (Νευροπλαστικότητα). Αυτή από μόνη της έχει πάμπολλες κλινικές και εκπαιδευτικές προεκτάσεις.

Περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ένας πίνακας Ouija για ασθενείς σε κώμα

Δεν είναι ευχάριστη είδηση αυτή που αποδελτιώνω, αλλά καλύτερα έτσι παρά να δίνονται ψεύτικες ελπίδες σε ασθενείς σε κωματώδη κατάσταση χωρίς δυνατότητα για πραγματική ανάνηψη.

Σύμφωνα με νεότερη μελέτη, ο Βέλγος ασθενής που βρισκόταν σε κατάσταση μειωμένης συνείδησης για 23 χρόνια μετά από αυτοκινητιστικό ατύχημα, δεν είναι σε θέση να επικοινωνήσει όπως η λογοθεραπευτής του ισχυριζόταν. Η απόδειξη ήταν σχετικά εύκολο να γίνει. Έδειξαν σε ασθενείς σε παρόμοια κατάσταση (και στον ίδιο τον Rom Houben) αντικείμενα και λέξεις απουσία του θεραπευτή που «διάβαζε» την θέληση των ασθενών και τους ζήτησαν να τα επαναλάβουν, όπως ακριβώς έκαναν όταν η λογοθεραπευτής του κ. Houben ισχυρίσθηκε ότι επικοινωνεί με τον ασθενή, βρισκόμενη παρούσα στις ερωτήσεις.

Ουσιαστικά πρόκειται για το ψευδοεπιστημονικό ισοδύναμο των πινάκων Ouija που βλέπετε σε έργα τρόμου όπου δύο ή περισσότεροι φίλοι επικοινωνούν με νεκρά πνεύματα και δαίμονες...

Κινηματική Ανάλυση Ελεφάντων

Στη Νευρολογία χρησιμοποιείται συχνά η μέθοδος της "gait analysis" για τη μελέτη ασθενών που πάσχουν από κινητικές δυσλειτουργίες νευρολογικής αιτιολογίας. Κάποιοι αποφάσισαν να χρησιμοποιήσουν παρόμοιες διατάξεις για την κινηματική ανάλυση του βηματισμού και του «καλπασμού» ελεφάντων... χεχ! :)

Κορυφαίοι μαθητές και διπολική διαταραχή

Σε μια μελέτη που έγινε σε 700000 τέως μαθητές από σχολεία της Σουηδίας βρέθηκε πως τα παιδιά που ήταν εξαιρετικοί μαθητές ήταν σαφώς πιο επιρρεπείς στο να αναπτύξουν διπολική διαταραχή (μανία-κατάθλιψη) στη μετέπειτα ζωή τους σε σχέση με πιο μέτριους μαθητές. Ακόμα και μετά από στατιστική διόρθωση για εισόδημα και εκπαιδευτικό επίπεδο των γονέων, οι καλύτεροι μαθητές είχαν 3 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν τα εν λόγω ψυχιατρικά προβλήματα, πιθανότητα που ανέβαινε στο 4,4 για τα αγόρια. Επίσης δυνατότερη σύνδεση επίδοσης με την πιθανότητα ανάπτυξης διαταραχής βρέθηκε σε μαθήματα που έχουν να κάνουν περισσότερο με δημιουργικά θέματα (όπως μουσική και σουηδικά) και λιγότερο σε μαθήματα που βασίζονται σε δεδομένα και φυσικούς νόμους (όπως μαθηματικά, φυσική, χημεία).

Η παραπάνω αναλογία φυσικά δεν πρέπει να ανησυχεί τους καλύτερους μαθητές ή τους γονείς τους. Το όλο θέμα δείχνει απλά μια πτυχή της ευφυΐας και της δημιουργικότητας που είναι άμεσα συνδεδεμένη με το σκέλος της μανίας της διπολικής διαταραχής. Κι αυτό γιατί δύναται να υπάρχουν εξελικτικά πλεονεκτήματα για τα άτομα που είναι σε θέση να συγκεντρωθούν και να εκτελέσουν εργασίες γρήγορα και αποτελεσματικά, ιδιαίτερα αν μιλάμε για οριακή μανία (υπομανία και υποκλινικές εκφάνσεις της), πριν την παθολογική εξέλιξή της σε μεγαλύτερη ηλικία.

Η ομάδα των Σουηδών επιστημόνων βρήκε και μια αντίστροφη στατιστική σχέση ψυχιατρικών εκδηλώσεων που έχει να κάνει με ψυχωτικά περιστατικά (και σχιζοφρένεια) στους χειρότερους μαθητές.

Συζητώντας με ασθενείς σε φυτική κατάσταση

Νευροεπιστήμονες από μια αγγλο-ολλανδική ομάδα ανακοίνωσαν σε μια νέα τους μελέτη πως σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δυνατή η επικοινωνία με έναν ασθενή που βρίσκεται σε φυτική κατάσταση χάρη στην ανάλυση της δραστηριότητας του εγκεφάλου με λειτουργική μαγνητική τομογραφία, fMRI.

Φυτική κατάσταση σημαίνει συνήθως ότι ο ασθενής έχεις τους φυσιολογικούς κύκλους ύπνου-ξύπνιου, αλλά είναι ανήμπορος ανταποκρίσεων και στερείται πνευματικής δραστηριότητας. Ωστόσο, κάποιοι νευροεπιστήμονες αψηφούν την παραπάνω καταδικαστική διάγνωση.

Κατά τη νέα προσέγγιση, με τη λειτουργική μαγνητική τομογραφία διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται ανάλογα με το αν θέλει ο ασθενής να απαντήσει ναι ή οχι σε γνώριμες ερωτήσεις, πχ σχετικά με την οικογένειά του.

Η αποκάλυψη ότι κάποιος που είναι αυτό που λέμε «φυτό» έχει συγχρόνως την ικανότητα να επικοινωνήσει με το περιβάλλον του, ακόμα και με εξαιρετικά περιορισμένο τρόπο (ναι/όχι σε πολύ απλές ερωτήσεις) δύναται να είναι εξαιρετικά ψυχοφθόρο για τους φίλους του και την οικογένειά του. Αλλά σίγουρα η άγνοια δεν μπορεί να είναι προτιμότερη από την ακριβή κατανόηση της κατάστασης του ασθενούς. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η αποκάλυψη ότι τελικά ένας ασθενής σε φυτική κατάσταση έχει πράγματι κάποιο βαθμό συνείδησης και δύναται να υποφέρει, μπορεί να αυξήσει την πίεση για να διακοπεί η προσπάθεια για διατήρηση της ζωής τους. Ωστόσο, η έρευνα αυτή δείχνει πως τώρα πλέον ίσως και να υπάρχει ένας τρόπος να ρωτηθούν σοβαρά ασθενείς σε τόσο άσχημες συνθήκες αν ενδιαφέρονται να συνεχίσουν ή αν επιθυμούν να τερματήσουν τη ζωή τους. Τα ηθικά ζητήματα που περιβάλλουν την απόφαση κάποιου για αυτοκτονία θα είναι ακριβώς ίδια όπως και για κάποιον που είναι σε τελικό στάδιο ασθένειας. Το κεντρικό ερώτημα παραμένει το ίδιο: είναι η κοινωνία μας έτοιμη να δεχθεί τέτοιες αποφάσεις και να προσφέρει στα άτομα που υποφέρουν την επιλογή να αποφασίζουν τη ζωή τους ή τον τερματισμό αυτή;

Όπως και να'χει το πράγμα, ο ενθουσιασμός για την νέα αυτή ικανότητα επικοινωνίας με μερικούς ανθρώπους που ήταν απρόσιτοι μέχρι τώρα θα πρέπει να προσεγγίζεται με ρεαλισμό. Οι γιατροί θα πρέπει τώρα να εξελίξουν νέους τρόπους για την οικονομική απόπειρα ανάγνωσης του μυαλού, αν είναι να καλλιεργηθούν οι ελπίδες οι ασθενείς να έχουν καμία πιθανότητα να ενταχθούν εκ νέου στην κοινωνία μια μέρα. Μια απ'τις εναλλακτικές προσεγγίσης είναι η χρήση ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος αντί λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας.

Βραχυπρόθεσμα η νέα μελέτη θα βοηθήσει στην αναστολή των φόβων ότι μπορεί να γίνει απόσυρση των συσκευών διατήρησης της ζωής εκεί που υπάρχει μια πιθανότητα ανάκαμψης. Τουλάχιστον τώρα υπάρχει ένας τρόπος για να ανταποκρινόμαστε στις ανάγκες αυτών των ασθενών, ακόμη και αν δεν γνωρίζουμε επακριβώς πώς να τους κάνουμε ευτυχισμένους.

Η συνειδησιακή επιστήμη είναι εδώ και φαίνεται πως αρχίζει να έχει και κλινικές εφαρμογές.

Diffusion Tensor Imaging σε Αλτσχάιμερ και Αυτισμό

Δε χωράει αμφιβολία ότι η Απεικόνιση Τανυστή Διάχυσης (Diffusion Tension Imaging) θα γίνει στο μέλλον μια απ'τις πιο δυναμικές μεθόδους απεικονιστικής μελέτης του νευρικού συστήματος κατά τον χαρακτηρισμό παθολογικών δομών του εγκεφάλου. Ήδη υπάρχουν αρκετά πρωτόκολλα για μελλοντικές χρήσεις τόσο στη μελέτη της Νόσου του Αλτσχάιμερ όσο και στον Αυτισμό.

Είχα γράψει και παλιότερα για παρεμφερείς μεθόδους που έχουν εφαρμογή στο ανερχόμενο πεδίο των Connectomics.

Μύθοι και Παρανοήσεις Νευροεπιστημών III: Multitasking Εγκεφάλου

Έχω αλλεργία στις ασυναρτησίες... :(

Αλλά περισσότερο απ'όλα εξοργίζομαι όταν διαβάζω αβάσιμες ή σκοταδιστικές θέσεις που έχουν να κάνουν με τις Νευροεπιστήμες. Αναμεταδίδεται σ'ένα site- καθαρά θρησκευτικού χαρακτήρα αν μη τι άλλο- ένα άρθρο από το περιοδικό «Ε» της Ελευθεροτυπίας το οποίο μέσα είναι γεμάτο ανακρίβειες και μισές αλήθειες.

Ξεκινάει λοιπόν το άρθρο:

Πόσες διακοπές θα μεσολαβήσουν μέχρι να διαβάσετε αυτό το άρθρο; Τηλέφωνα, ίντερνετ, ραδιόφωνο, τηλεόραση, μαγείρεμα, τουαλέτα. Τί απ' όλα αυτά θα κάνετε σωστά και ολοκληρωμένα; Τίποτα, ούτε καν την ανάγνωση αυτού του άρθρου. Που πραγματεύεται ακριβώς αυτό: την ταυτόχρονη ενασχόληση με χιλιάδες πράγματα, το βομβαρδισμό του εγκεφάλου μας με χιλιάδες πληροφορίες που είναι αδύνατο να ταξινομηθούν / αξιολογηθούν / απομνημονευθούν. Ακούγεται σαν σχέδιο εξόντωσης...

Θα μεσολαβήσουν όσες διακοπές θέλει ο καθένας. Δεν κατάλαβα, αν θέλω εγώ παράλληλα ή σειριακά να μιλάω στο τηλέφωνο, να σερφάρω στο διαδίκτυο ή να πάω στην τουαλέτα ποιό το πρόβλημα; Ο καθένας μας έχει την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ να κάνει ό,τι θέλει και επιθυμεί. Βομβαρδιζόμαστε με χιλιάδες πληροφορίες (information overload) αλλά είναι στο χέρι μας ποιές θα φιλτράρουμε/επιτρέψουμε και ποιές όχι. Δεν υπάρχει κανένα «σχέδιο εξόντωσης» πέρα απ'αυτό που μόνοι μας αποφασίζουμε για τους εαυτούς μας. Λίγο προσωπική ευθύνη δε βλάπτει...

Η εγωκεντρική «γενιά Χ» του τέλους του 20ού αιώνα ενηλικιώθηκε, χρεώθηκε, «κάηκε» ή αποτοξινώθηκε. Οι σύγχρονοι έφηβοι έχουν ήδη ο­νομαστεί «γενιά Μ» / multitasking generation, από τη ζογκλερική τους ικανότητα να χειρίζονται πολλές συσκευές και πληροφορίες ταυτόχρονα. Το multitasking δεν έχει καμία σχέση με την ελληνική έννοια της πολυπραγμοσύνης. Η δεύτερη ονομασία τους είναι «ψηφιακοί ιθαγενείς» / digital natives ή ψηφιακή γενιά / net-gen. Είναι τα παιδιά που μεγάλωσαν έχοντας πρόσβαση στο ίντερνετ, που εξοικειώθηκαν πρώτα με την οθόνη και το πληκτρολόγιο και μετά με το χαρτί και το μολύβι.

Χμμ, εγώ που μάλλον ανήκω στα τέλη της «εγωκεντρικής (?) Γενιάς Χ» μπορώ να πω πως ούτε κάηκα ούτε χρειάστηκα να αποτοξινωθώ από κάτι. Κι αν χρεώνομαι κάτι είναι τα άδεια ταμεία κοινωνικών παροχών και συντάξεων εξαιτίας των προηγούμενων- δήθεν καλών- γενεών. Όλα αυτά είναι υπερβολές. Και το multitasking ως «πολυπραγμοσύνη» είναι σίγουρα κακώς εννοούμενο, αλλά δε σημαίνει πως ο εγκέφαλος δεν είναι σε θέση να κάνει συνειδητά και υποσυνείδητα διάφορα πράγματα μαζί.

Τέλος ποιό το κακό τα παιδιά να μεγαλώνουν με το πληκτρολόγιο και την οθόνη αν αυτά είναι τα μέσα των καιρών μας; Πριν εφευρεθεί το χαρτί και το μολύβι οι άνθρωπο έγραφαν σε περγαμηνές και παπύρους με μελάνια, θα έπρεπε να μην επιτραπεί και η δικιά τους επέλαση; Αν το χαρτί-μολύβι ή ό,τι έρθει μετά καταργηθεί χάρη σε κάτι καινούργιο και πιο αποτελεσματικό, τότε κανένα πρόβλημα.

Η 16χρονη Κατερίνα έχει κλειστεί στο δωμάτιό της για να διαβάσει τα μαθήματά της. Η μουσική δεν ακούγεται, γιατί φοράει headset, ακουστικά με ενσωματωμένο μικρόφωνο, για να μιλάει και στο Skype. Τσεκάρει ανά πεντάλεπτο το msn και το facebook για μηνύματα, το κινητό της είναι σε απόστα ση αναπνοής και, για να ξελασκάρει, χαζεύει βιντεάκια στο youtube. Την ίδια στιγμή ο υπολογιστής της, με τον «τετραπύρηνο» επεξεργαστή του, κάνει το δικό του multitasking: κατεβάζει δύο νέες ταινίες, «τρέχει» τρία προγράμματα ταυτόχρονα και στην οθόνη έχει οχτώ παράθυρα ανοιχτά.

Και συγγνώμη, πού το κακό; Αφού έτσι επιθυμεί έτσι ας κάνει! Δε σημαίνει πως έχει μια παθολογία το κορίτσι μα ούτε και είναι απαραίτητο να είναι κακή μαθήτρια. Εξαρτάται τι κάνει. Αν λύνει απλές ασκήσεις ή απλά υπογραμμίζει στο βιβλίο δε σημαίνει ότι δε γίνεται. Και βλέπω κι ένα «τεχνομίσος» απέναντι στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές για τις σύγχρονες δυνατότητές τους. Έλεος!

Από τον πατέρα της ξέρει ότι είναι ΟΚ να μιλάμε στο κινητό ενώ οδηγούμε· η μαμά της είναι η μετενσάρκωση της θεάς Κάλι με τα πολλά χέρια, αφού μπορεί να φτιάχνει καφέ ενώ ταυτόχρονα ντύνει την κόρη της, βλέπει τηλεόραση και ετοιμάζεται να φύγει για τη δουλειά. Το multitasking δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο της ψηφιακής γενιάς· βλάπτει τους εφήβους, αλλά εξίσου εξαντλεί και τους ενηλίκους. Πλέον είναι επίσημο: σπεύδε βραδέως για να φτάσεις και ασχολήσου με ένα πράγμα κάθε φορά, το μυαλουδάκι σου να μην κάψεις.

Μην τα μπλέκουμε. Η οδήγηση με το κινητό στο χέρι (αλλά ακόμα και με το handsfree) είναι αποδεδειγμένα και με μελέτες επικίνδυνη κι αυτό γιατί στην προκειμένη περίπτωση παίζουν ρόλο και τα αντανακλαστικά. Αλλά όλα τα υπόλοιπα- ακίνδυνα- γιατί όχι; Και πώς στο καλό φτάνουμε στο τελικό συμπέρασμα ότι βλάπτει εφήβους και ενηλίκους; Και πού στο καλό βασίζεται η συμβουλή «σπεύδε βραδέως» αλλιώς θα «κάψεις μυαλουδάκι»; :-/

Στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη, η «γενιά Μ» έχει γίνει αντικείμενο δεκάδων άρθρων, που συνδέουν το multitasking με μαθησιακές δυσκολίες, εξασθένηση της πρόσφατης μνήμης, αδυναμία συγκέντρω σης, ακόμη και με ψυχιατρικές διαταραχές, όπως η διάσπαση της προσοχής. Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητα, γνωστή ως ΔΕΠ-Υ ή ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) είναι μια αμφιλεγόμενη ψυχιατρική διαταραχή, που έχει διχάσει τον ιατρικό κόσμο. Αρκετοί θεωρούν ότι η διάγνωσή της, όταν γίνε ται επιπόλαια, συνδέεται με τις φαρμακοβιο μηχανίες και την υπερσυνταγογράφηση αμφεταμινούχων ψυχοφαρμάκων, ακόμη και σε εφήβους και παιδιά, με καταστροφικά ενίοτε αποτελέσματα.

Ήρεμα ήρεμα. Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής (χωρίς ή με την Υπερκινητικότητα) είναι μια ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ κατάσταση που την έχει ένα μικρό ποσοστό ανθρώπων. Δε σημαίνει πως οφείλεται ο σύγχρονος τρόπος ζωής και το multitasking για τον επιπολασμό της. Φυσικά το ίδιο ισχύει και για τις όποιες μαθησιακές δυσκολίες.

Πριν από περίπου 10 χρόνια εμφανίστη καν στις ΗΠΑ τα πρώτα δημοσιεύματα για το ADHD που ανέφεραν ότι 3-5% των μαθητών πάσχει από κάποια μορφή διαταραχής της προσοχής, ενώ άλλες στατιστικές ανε­βάζουν το ποσοστό στο 7%. Στη δεκαετία που διανύουμε η χορήγηση αμφεταμινούχων σε υπερκινητικά παιδιά έφτασε στα ύψη: 78 εκατομμύρια συνταγές διακινήθηκαν σε 5 χρόνια σε παιδιά 5-18 χρόνων σύμφωνα με τον FDA (τον αμερικανικό ΕΟΦ), ενώ περίπου 5 εκατομμύρια νέοι και έφηβοι ακολουθούν αγωγή με Ritalin. Φάρμα κα όπως το Ritalin, το Aderall, το Provigil συνταγογραφούνται αφειδώς για να ενισχύσουν την ικανότητα συγκέντρωσης, ενώ πολλοί φοιτητές και διανοητικά εργαζόμενοι τα παίρνουν χωρίς συνταγή από το ίντερνετ, ως «τονωτικά του εγκεφάλου».

Εντάξει τι να κάνουμε. Άλλοι παίρνουν καφέ, άλλοι πίνουν κόκα-κόλα, άλλοι παίρνουν χειρότερα ναρκωτικά. Δε μπορείς να σταματήσεις το «εγκεφαλικό ντοπάρισμα» που ο καθένας μπορεί να επιθυμεί βγάζοντας παράνομες τις off-label χρήσεις. Και κάποιος μαθητής μπορεί να είναι πιο πλούσιος απ'τον άλλο και να έχει πρόσβαση σε καλύτερες συνθήκες σπουδών, φροντιστών, βιβλίων, κλπ. Δηλαδή να απαγορεύσουμε τα έξτρα βοηθήματα επειδή κάποιοι τα έχουν-χρησιμοποιούν;

Κάθε φάρμακο έχει ενέργεις και παρενέργειες. Το ζήτημα είναι να βρεθεί μια χρυσή τομή στην κατανάλωσή του για «νευροαισθητικούς» λόγους.

Το πρώτο κύμα αντιδράσεων έχει σκάσει: τα περισσότερα απ' αυτά τα φάρμακα έχουν σοβαρές παρενέργειες, δημιουργούν εθισμό· ακόμη και αν προσφέρουν προσωρινά την αίσθηση της διαύγειας και της οξυμένης ευφυΐας, μακροπρόθεσμα βλάπτουν τα εγκεφαλικά κύτταρα και μειώνουν τις διανοητικές ικανότητες.

Αν κάποιος είναι ηλίθιος να τα παίρνει για μεγάλο χρονικό διάστημα καλά να πάθει. Αλλά αυτή η προσωρινή αίσθηση διαύγειας και οξυμένης ευφυΐας δύναται να βοηθάει ορισμένους στη μελέτη και προετοιμασία πριν από εξετάσεις. Παρενέργειες έχει και η καφεΐνη αν την πάρεις σε μεγάλες ποσότητες, δεν είδα κανέναν όμως να προτείνει την απαγόρευσή της.

Από την άλλη, η λάμψη του multitasking έχει ξεθωριάσει. Αυτό που μόλις πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν ως το βασικό πλεονέκτημα των νέων τεχνολογιών (σου επιτρέπουν να κάνεις πολλά πράγματα ταυτόχρονα), σήμερα κατηγορείται ως κύρια αιτία της διανοητικής σύγχυσης που χαρακτηρίζει την εποχή μας.

Είναι αλήθεια πως το information overload είναι ένα πρόβλημα της σύγχρονης ζωής. Αλλά μη μπερδεύουμε καταστάσεις. Ο κάθε άνθρωπος είναι ελεύθερος να επιλέξει αυτά που θέλει να ασχολείται. Αν εγώ θέλω να περνάω 10 ώρες στο Internet αντί να περνάω 2 και τις υπόλοιπες 8 με την οικογένειά μου είναι πρόβλημά μου και επιλογή μου.

Αλλά τα τελευταία χρόνια υπάρχει μεγάλο συνδυαστικό δυναμικό μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού κόσμου. Είναι κακό δηλαδή το augmented reality όταν μας προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για το μέρος που μας περιβάλλει;

«Το multitasking είναι ένας μύθος» επισημαίνει ο καθηγητής David Meyer του πανεπιστημίου του Michigan, που με την ερευνητική του ομάδα μελετά τη νευρολογία του εγκεφάλου και την ικανότητα διαχείρισης πληροφοριών. Για τον καθηγητή, που θεωρείται ο υπ'αριθμόν 1 ειδικός στο multitasking, όταν εμείς θεωρούμε ότι κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα, απλώς περνάμε πολύ γρήγορα από τη μία διανοητική εργασία στην άλλη, σαν να ανοιγοκλείνουμε διακόπτες. Με κάθε κλικ του διακόπτη σπαταλάμε διανοητικές δυνάμεις, γινόμαστε απρόσεκτοι, ξεχνάμε, κάνουμε λάθη.

Ο Meyer συγκρίνει το multitasking με τον έλεγχο εναέριας κυκλοφορίας. Ο εγκέφαλός μας διαχειρίζεται την πληροφορία ανάλογα με το είδος της: την ακουστική πληροφορία μέσα από το ακουστικό κανάλι, την οπτική από το οπτικό κανάλι κ.λπ. Όταν συσσωρεύουμε υπερβολικές πληροφορίες σε ένα κανάλι, η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Το πιο συχνό και επικίνδυνο είδος multitasking, είναι το να μιλάμε στο τηλέφωνο ενώ οδηγούμε· έχει, εξάλλου, καταγραφεί ως μία από τις πρώτες αιτίες ατυχημάτων. Για τον Meyer το μόνο εφικτό είδος multitasking είναι αυτό που καταλαμβάνει διαφορετικά νοητικά κανάλια· π.χ., το να διπλώνεις ρούχα ενώ συγχρόνως ακούς τον καιρό στις ειδήσεις.

Μα το multitasking στον άνθρωπο είναι εφικτό ΜΟΝΟ σε διαφορετικά κανάλια. Αυτό μας έλειπε κάποιος να αποστήθιζε ιστορία και να έκανε μαθηματικούς υπολογισμούς συγχρόνως. Αλλά το να ακούς μουσική καθώς κάνεις μια μηχανική (πχ εξωπυραμιδική) εργασία ή το να έχεις διάφορα ενδιαφέροντα που να τα εξασκείς ψευδο-παράλληλα δεν είναι κακό.

Όπως επισημαίνουν έρευνες για τις επιπτώσεις του multitasking στην εκπαίδευση, τα παιδιά που διαβάζουν τα μαθήματά τους και ταυτόχρονα ακούν μουσική, τσεκάρουν το ίντερνετ κι έχουν ανοιχτή την τηλεόραση, το πιθανότερο είναι την επόμενη μέρα να μη θυμούνται σχεδόν τίποτα. Οι αμερικανοί έφηβοι αφιερώνουν στα ηλεκτρονικά μέσα περίπου 6,5 ώρες την ημέρα· αν υπολογιστεί το μιντιακό multitasking, ο χρόνος αυτός ισοδυναμεί με 8,5 ώρες - σχεδόν το σύνολο του ελεύθερου χρόνου.

Αυτό κι αν είναι υπερβολή: «την επόμενη μέρα να μη θυμούνται σχεδόν τίποτα». Αυτό πού το βασίζετε; Αν ήταν έτσι οι περισσότεροι μαθητές στον δυτικό κόσμο θα έβγαιναν άχρηστοι και ημιμαθείς. Τα πολυμέσα είναι το pasatempp της γενιάς μας. Αν ζούσα τη δεκαετία του '70 μπορεί να έπαιζα τάβλι στον ελεύθερό μου χρόνο αντί να διαβάζω και γράφω στα social media.

ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ;

Ποιά, όμως, η σχέση των Ελληνόπουλων με το multitasking και κατά πόσο μας έχει αγγίξει η (υπαρκτή ή κατασκευασμένη) ασθένεια της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητας; Ο νευρολόγος ψυχίατρος δρ Δημήτρης Κουντούρης δέχεται καθημερινά εφήβους και νέους που παραπονιούνται- οι ίδιοι ή οι γονείς τους- για αδυναμία συγκέντρωσης, σύγχυση και συναισθηματικές διαταραχές: «Αυτό που λέτε multitasking, στις επιστήμες του εγκεφάλου το ερμηνεύουμε ως λανθάνουσα αναστολή. Είναι η δυνατότητα του εγκεφάλου μας να επεξεργάζεται πληροφορίες, ξεχωρίζοντας το πρωτεύον από το δευτερεύον. Όπως όταν πας σε ένα γήπεδο ή σε μια συναυλία. Κάποιοι θα συγκεντρωθούν μόνο στην μπάλα ή τη μουσική· κάποιοι θα δουν και το παιχνίδι, θα προσέξουν και τι γίνεται στις κερκίδες. Κάποιοι θα τα δουν όλα, αλλά δεν θα τους μείνει τίποτα.

Ετσι συμβαίνει και με τη λανθάνουσα αναστολή. Αν είναι μεγάλη, απορροφάς πολλές πληροφορίες και -ανάλογα με την ευφυΐα- τις διαχειρίζεσαι, τις κατατάσσεις σε μνημονικές κατηγορίες βιωμάτων. Αν υπάρχει αναντιστοιχία ευφυΐας και λανθάνουσας αναστολής, τότε δημιουργούνται παθολογικές καταστάσεις: σύγχυση, κατάθλιψη, σχιζοειδείς διαταραχές. Η υπερκινητικότητα και η μειωμένη προσοχή του παιδιού δεν είναι παρά αυτή η ανισορροπία στο ισοζύγιο των ερεθισμάτων που δεχόμαστε και εκείνων που μπορούμε να διαχειριστούμε».

Ακριβώς. Πρόκειται όμως όπως έγραψα κι εγώ για ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ κατάσταση που δεν χαρακτηρίζει όλους τους νέους και- το σημαντικότερο- δεν είναι πουθενά αποδεδειγμένο ότι προκαλείται ή ενισχύεται απ'το δήθεν multitasking.

Για να μην πάθουμε έμενταλ!

Σύμφωνα με τον δρα Κουντούρη, το πληροφοριακό σοκ της εποχής μας έχει αρνητικές συνέπειες - ειδικά στα παιδιά. «Ακόμη και το πιο έξυπνο παιδί δεν μπορεί να διαχειριστεί παρά έναν ορισμένο όγκο πληροφοριών. Δεν είναι μόνο θέμα ευφυΐας, αλλά και εμπειρίας. Γι’ αυτό είναι καταλυτικός ο ρόλος του γονέα και του εκπαιδευτικού. Όπως μαθαίνουμε στο παιδί σωστή υγιεινή και κανόνες διατροφής, πρέπει να το μαθαίνουμε πώς να φιλτράρει την πληροφορία. Σημαντικό ρόλο παίζει η σωστή υγιεινή του ύπνου. Ένα παιδί χρειάζεται τουλάχιστον 4 ώρες βαθέος ύπνου, οπωσδήποτε από τις 11 ως τις 3 τη νύχτα.

Το δεύτερο σημαντικό είναι η ορθολογική διαχείριση της διδακτέας ύλης. Μην ξεχνάμε ότι τα παιδιά που μαθαίνουν δεύτερη και τρίτη γλώσσα σπαταλούν επίπλέον ενέργεια. Εννοείται ότι ποτέ δεν διαβάζουμε με το κομπιούτερ ή τη μουσική ανοιχτή- κάνουμε αυστηρά ένα πράγμα κάθε φορά. Οι πολλές ώρες στο ίντερνετ, ειδικά τη νύχτα, καταπονούν επίπλέον τον εγκέφαλο και αποδυναμώνουν τη μνήμη. Αν όλα αυτά δεν βοηθήσουν, μπορούμε να συμβουλευτούμε έναν επιστήμονα, που θα διαγνώσει το πρόβλημα με σοβαρότητα και χωρίς ποτέ να χορηγήσει φάρμακα όπως η ριταλίνη. Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για μια εντελώς λανθασμένη θεραπεία, που μακροπρόθεσμα αλλοιώνει τα εγκεφαλικά κύτταρα. Στο εξωτερικό πρόκειται ήδη για τεράστιο πρό­βλημα. Οι αμφεταμίνες δεν λέγονται τυχαία "ηρωίνη του φτωχού"- για τον εγκέφαλο είναι ό,τι και το κρακ. Ευτυχώς, στην Ελλάδα δεν τις συνταγογραφούμε· όμως, γνωρίζω ότι πολλοί φοιτητές τις προμηθεύονται μέσω του ίντερνετ. Φανταστείτε ότι στη Γερμανία πριν από 20 χρόνια εισήγαγαν 20 κιλά αμφεταμίνης για φαρμακευτική χρήση, ενώ σήμερα εισάγουν 25 τόνους! Δεν υπάρχει Γερμανόπουλο που να μην την έχει δοκιμάσει».

Για να μη φτάσουμε ως εκεί, η συνταγή είναι απλή: συγκεντρωνόμαστε σε ένα πράγμα κάθε φορά, περιορίζουμε όσο γίνεται το multitasking, κοιμόμαστε καλύτερα και αποφεύγουμε χημικές ουσίες. Για να μη μετατραπεί η σημερινή «generation Μ» στην αυριανή «generation Emmental».

Αυτές οι συμβουλές είναι λίγο γενικόλογες. Κάνουμε ένα πράγμα την φορά ΜΟΝΟ αν όντως είμαστε σε θέση να κάνουμε ένα πράγμα τη φορά ή είναι κρίσιμο να το κάνουμε καλά. Ας μην ξεχνάμε πως όταν κάνεις μόνο ένα πράγμα τη φορά αναγκάζεσαι να αφήνεις πράγματα για αργότερα. Πέρα απ'τις γενικές συμβουλές δηλαδή για καλό ύπνο και την καθοδήγηση από γονείς ή/και παιδαγωγούς σχετικά με εκπαιδευτικές μεθόδους δε μπορώ να καταλάβω γιατί δε μπορώ να διαβάζω με το computer και τη μουσική δίπλα μου. Και τι στο καλό εννοούν με Emmental; Ότι θα έχει «τρύπες» η εκπαίδευση των νέων; Τι υπερβολές είναι αυτές...

Τελικά, υπάρχει ή δεν υπάρχει;

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ψυχιατρικής Θανάση Καράβατο, εκδότη του περιοδικού «Σύναψις», η Διαταραχή Ελλειμματικής Προοοχής - Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) είναι μια αμφιλεγόμενη κατάσταση που έχει διχάσει τον ιατρικό κόσμο. Ο ίδιος μας παραπέμπει σε ένα άρθρο του γάλλου πανεπιστημιακού Boris Cyrulnik («La Recherche», νο 412, Οκτώβριος 2007), του οποίου δημοσιεύουμε μια εκτεταμένη περίληψη.

Υπάρχει αλλά είναι της μόδας. Όπως αντίστοιχα στην Ορθοπεδική/Νευροχειρουργική είναι της μόδας το σύνδρομο του καρπιαίου σωλήνα. Όταν μια ασθένεια είναι «στη μόδα» σημαίνει πως οι φαρμακευτικές ή ασφαλιστικές εταιρείες ή οι πάροχοι υπηρεσιών υγείας έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον να τις προωθήσουν.

Η ΔΕΠ (με ή χωρίς Υ) έχει συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια που πρέπει πάντα να ακολουθούνται και όχι να μοιράζεται στο πρώτο άτακτο παιδί.

• Όταν γεννήθηκε αυτή η έννοια, στις αρχές του 20ού αιώνα, ο ορισμός ήταν σαφής: το παιδί που λέει «όχι» σε όλα, το φασαριόζικο παιδί πάσχει από μία «εκ γενετής κινητική ανισορροπία». Σήμερα ο ορισμός είναι πιο περίτεχνος, ενώ διαθέτουμε και κώδικες αξιολόγησης που μας επιτρέπουν να αποφανθούμε ότι ένα παιδί που πάσχει από Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) έχει σοβαρό πρόβλημα κοινωνικο­ποίησης και ρέπει προς τα ατυχήματα. Πόσο λογικό είναι το να αναζητούμε οργανικά αίτια για να εξηγήσουμε το φαινόμενο; Ας εξετάσουμε κάποιες πολιτισμικές παραμέτρους.

Και καλά κάνει και είναι πιο περίτεχνος ο ορισμός! Αλλιώς θα γίνεται κατάχρηση για να δικαιολογηθούν εντελώς φυσιολογικά παιδιά που τυχαίνει να μην έχουν την κατάλληλη προσοχή απ'το περιβάλλον τους (γονείς, εκπαιδευτικούς, κλπ). Δηλαδή βρίσκουμε ένα οργανικό πρόβλημα για να δικαιολογήσουμε τα αδικαιολόγητα.

• Στις αραβικές οικογένειες της Μέσης Ανατολής τα παιδιά μεγαλώνουν με αγάπη, αλλά και με αυστηρότητα. Τα παιδιά πρέπει να ακούν τους μεγαλύ­τερους και να μη μιλούν αν δεν τους απευθύνεται ο λόγος. Στις χώρες αυτές δεν υπήρχε σύνδρομο υπερκινητικότητας μέχρι που ο Παγκόσμιος Οργα­νισμός Υγείας υπολόγισε ότι αυτό εμφανίζεται στο 5% των παιδιών. Πριν από μερικές δεκαετίες η ζωηράδα των μικρών Παλαιστινίων εκφραζόταν με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο. Σήμερα, ιδίως μετά τη δεύτερη Ιντιφάντα, ο αριθμός των παιδιών με ΔΕΠ-Υ έχει εξακοντιστεί στα ύψη. Τάχα πρόκειται για κάποια γενετική μετάλλαξη, μια εγκεφαλική αλλοίωση που εμφανίζεται στο 30% των αγοριών; Ή, μήπως, για μια πολιτισμική μετάλλαξη που αποδιοργανώνει τις οικογενειακές δομές; Και στη Μέση Ανατολή η τηλεόραση έχει τη δύναμη να μαγνητίζει τα παιδιά. Μαρμαρωμένα, αμίλητα, περιμένουν το τέλος της εκπομπής για να αποχαλινωθούν. Τα παιδιά που τα ανατρέφει η τηλεόραση θα υποφέρουν στα εφτά τους χρόνια απ' αυτό το σύνδρομο. Όσο πιο φτωχή είναι μια οικογένεια τόσο θα καθηλώνεται μπροστά στην τηλεόραση και τόσο περισσότερο θα θεριεύει η ΔΕΠ-Υ.

Αυτό λυπάμαι αλλά είναι μεγάλη κουταμάρα. Ο λόγος που στη Μέση Ανατολή άργησε να «εξακοντιστεί στα ύψη» η ΔΕΠ-Υ είναι γιατί, όπως συμβαίνει σε κάθε καθυστερημένη περιοχή του κόσμου, άργησαν να εφαρμόσουν τα διαγνωστικά κριτήρια. Καθυστερημένη με την έννοια της τεχνικής και επιστημονικής επάρκειας, όχι ότι είναι χαζοί οι άνθρωποι.

Δεν υπάρχει καμία «πολιτισμική μετάλλαξη». Η ΔΕΠ-Υ πολύ πιθανόν να υπήρχε και εκεί πολύ πιο πριν, όπως και στο δυτικό κόσμο πριν τον 20 αιώνα, απλά δεν είχε ακόμα χαρακτηριστεί. Αποτέλεσμα; Όταν τελικά δημοσιεύθηκαν τα διαγνωστικά κριτήρια νομίζαμε πως πρόκειται για «ασθένεια των καιρών μας»...

Κάποτε τα έβαζαν με τα μυθιστορήματα του Ιουλίου Βερν, τώρα τα βάζουν με το Kindle...